کوچک‌ترین اسکناس جهان ممکن است تصویری از آینده پول نقد باشد. چاپخانه فدرال آلمان به‌تازگی از نمونه‌ای مفهومی به نام STELLA رونمایی کرده که ابعادی برابر با یک کارت بانکی دارد. این اسکناس آزمایشی نه‌تنها به دنبال کاهش مصرف جوهر، انرژی و مواد اولیه است، بلکه نشان می‌دهد طراحی پول فیزیکی همچنان می‌تواند بستری برای نوآوری، خلاقیت و بازاندیشی در عصر پرداخت‌های دیجیتال باشد.
اسکناس STELLA با ابعاد ۸۵ در ۵۴ میلی‌متر، در مقایسه با اسکناس ۲۰ یورویی که ۱۳۳ در ۷۲ میلی‌متر اندازه دارد، به‌مراتب کوچک‌تر است و به عنوان کوچک‌ترین اسکناس طراحی‌شده توسط این نهاد شناخته می‌شود. این پروژه ادامه مجموعه آزمایشی Ex Nihilo به شمار می‌رود و پس از معرفی اسکناس سیاه‌رنگ IGNIS در سال ۲۰۲۴ توسعه یافته است. هدف اصلی این طرح، بررسی امکان بازآفرینی پول نقد در عصر پرداخت‌های دیجیتال است.
رویکردی پایدار برای طراحی اسکناس
ایده اصلی STELLA بر پایه کاهش مصرف منابع شکل گرفته است. کوچک‌تر شدن سطح اسکناس به معنای استفاده کمتر از جوهر، انرژی و زمان تولید است. این اسکناس همچنین روی بستری پلیمری تولید شده که از منابع تجدیدپذیر و غیر فسیلی به دست می‌آید. به این ترتیب، مفهوم پایداری نه فقط در پیام پروژه، بلکه در ساختار و فرایند تولید آن نیز دیده می‌شود.
تبدیل محدودیت به فرصت طراحی
کاهش ابعاد اسکناس چالش‌های جدیدی را نیز به همراه دارد؛ به‌ویژه در زمینه فناوری‌های امنیتی که معمولاً به فضای بیشتری نیاز دارند. طراحان این پروژه با استفاده از طراحی «لبه تا لبه» تلاش کرده‌اند از تمام سطح اسکناس بهره ببرند. برخی از عناصر امنیتی نیز به‌صورت دو بخشی طراحی شده‌اند تا تنها در کنار هم عملکرد کامل خود را نشان دهند.
بیشتر ببینید: رونمایی از اسکناس‌های جدید سوریه با طراحی متفاوت و بدون تصاویر سیاسی
برای توسعه این فناوری، چاپخانه فدرال آلمان با چندین شرکت تخصصی فعال در حوزه چاپ امنیتی از جمله Koenig & Bauer، SICPA و KURZ همکاری کرده است.
آزمایشگاهی برای آینده پول نقد
با وجود نوآوری‌های این پروژه، STELLA قرار نیست به‌زودی وارد چرخه مالی شود. این طرح بیشتر به عنوان بستری برای آزمایش ایده‌های جدید در حوزه پول فیزیکی توسعه یافته است؛ آن هم در شرایطی که استفاده از پرداخت‌های دیجیتال به‌سرعت در حال افزایش است. در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار تعداد پرداخت‌های انجام‌شده با کارت بانکی در فرانسه از پرداخت‌های نقدی پیشی گرفت.
در همین حال، پول نقد همچنان جایگاه خود را حفظ کرده و نهادهایی مانند بانک مرکزی اروپا نیز در حال بررسی نسل آینده اسکناس‌های یورو هستند؛ اسکناس‌هایی که احتمالاً طراحی نهایی آن‌ها تا سال ۲۰۲۶ مشخص خواهد شد.
بازطراحی اسکناس‌ها همواره یکی از حوزه‌های خاص و جذاب طراحی بوده است. آلمان تنها کشوری نیست که به دنبال بازنگری در ظاهر پول ملی خود رفته است. پیش‌تر نیز دولت نروژ طراحی اسکناس‌های خود را به استودیوی معماری و طراحی Snøhetta سپرد. این استودیو با الهام از سواحل نروژ، مجموعه‌ای از اسکناس‌های مینیمال و پیکسلی طراحی کرد که توجه بسیاری از طراحان را به خود جلب کرد.
در حالی که پروژه STELLA بر کاهش ابعاد و مصرف منابع تمرکز دارد، طراحی اسکناس‌های نروژ نشان می‌دهد که حتی الگوها و تصاویر روی پول نیز می‌توانند بستری برای نوآوری و بازاندیشی در طراحی باشند.